Sức mạnh nội tâm: vì sao có người không gì quật ngã được

Chuyến bay bị hoãn lần thứ ba. Bảng điện tử đỏ rực, phòng chờ ồn như tổ ong. Người thì quát nhân viên ở quầy, người thì gõ lời chê bai, người thì làm mới ứng dụng hãng bay lần thứ năm, như thể vậy máy bay sẽ đến nhanh hơn.

Còn một bác lớn tuổi ngồi bên cửa sổ thì lấy bình giữ nhiệt ra, rót trà cho mình và cho người ngồi cạnh, rồi thong thả giải ô chữ.

Vì sao có người có sức mạnh nội tâm vững vàng, còn người khác vừa bị đẩy nhẹ đã gục? Và liệu có thể có được nó không, nếu bạn không tin vào bất kỳ câu trả lời làm sẵn nào?

Có một nhận xét khiến nhiều người lúng túng. Những ai giữ vững tôn giáo của mình và thật sự sống theo nó thường vượt qua tai ương vững vàng hơn hẳn người khác. Họ giữ được bình tĩnh. Không đánh mất sự an ổn bên trong.

Lý do dễ hiểu. Người có đức tin giải thích mọi chuyện xảy ra qua bức tranh thế giới của niềm tin mình. Nên ngay cả biến cố khủng khiếp cũng không vô nghĩa với họ và không quật ngã được họ. Có những câu chuyện nổi tiếng từ thời chiến tranh và trại tập trung, nơi người Kitô hữu sùng đạo và tín đồ các tôn giáo khác trụ vững hơn nhiều người vô thần.

Bên cạnh đó là một nghịch lý khác. Một người mang sang chấn đi trị liệu tâm lý nhiều năm, nhưng vẫn không tìm được sức mạnh nội tâm. Một cú sốc mới ập đến, chuyện riêng hay chuyện chung, và họ lại rơi vào trạng thái nặng nề, lại cần người nâng đỡ. Hiện đại, biết suy nghĩ, có học — mà lại yếu hơn người vẫn bị xem là “mê tín”.

Lẽ nào sức mạnh nội tâm chỉ thuộc về tôn giáo? Còn người có tư duy phản biện thì đành chịu thiếu nó?

Không. Triết học, theo nghĩa rộng của từ này, cũng cho ta sự vững vàng như thế.

Các bác sĩ tâm thần và nhà trị liệu đôi khi kể về những bệnh nhân đặc biệt: người có đầu óc triết học thật sự. Trước khi đến phòng khám, người ấy đã tự làm phần việc mà nhà trị liệu thường làm cùng thân chủ. Họ là nhà trị liệu của chính mình, và đôi khi làm còn tốt hơn người có bằng cấp. Về mặt tâm lý, họ vững hơn nhiều so với những người đi trị liệu hàng năm trời.

Vậy vấn đề không nằm ở tôn giáo. Nhưng giữa người có đạo và người theo triết học có một khác biệt quan trọng.

Người triết học đặt câu hỏi, trước hết là cho chính mình. Họ học cách suy nghĩ và suy nghĩ đến tận cùng, không né tránh chủ đề nào.

Người có đạo có một vùng không được hỏi, kể cả tự hỏi lẫn hỏi người khác. Vùng ấy được chấp nhận bằng niềm tin, như một tiên đề. Nếu bắt đầu thành thật xét lại, nó không đứng vững mà vỡ vụn.

Vì thế, người suy nghĩ đến tận cùng không thể là người có đạo. Hai điều này mâu thuẫn nhau: một bên có điều không được chạm đến bằng câu hỏi, bên kia đem mọi thứ ra hỏi cho đến cùng.

Sức mạnh nội tâm là một con đường. Con đường viết hoa. Có thể gọi là đời sống tâm linh, nhưng chữ ấy đã quá mòn, nên cứ gọi đơn giản là con đường.

Con đường là những quan điểm nhất định và những hành động nảy ra từ chúng: trong ý nghĩ, lời nói và việc làm. Người ta đặt cả cuộc đời mình theo đó, cho đến tận ngưỡng cửa cái chết hay khi hoàn toàn một mình.

Phép thử rất đơn giản. Người ấy sắp chết. Hoặc chỉ còn một mình trên hoang đảo, không hy vọng được cứu. Họ vẫn giữ những quan điểm ấy và hành xử như cũ chứ? Nếu có, họ có một con đường.

«Con đường là điều bạn vẫn theo khi không ai nhìn và chẳng có ai đến cứu»

Người có đạo và người triết học đều có con đường. Chỉ là chúng được dựng khác nhau.

Quan điểm của người có đạo được ghi trong tín điều của tôn giáo mình. Họ chấp nhận nó trọn vẹn và mãi mãi. Từ tín điều nảy ra hành động và những thực hành chung mà họ cũng giữ gìn.

Ví dụ, một người Công giáo tin rằng Chúa Giê-su là Thiên Chúa, rằng Thiên Chúa có kế hoạch, kể cả cho riêng mình, và có thể trò chuyện với Ngài qua lời cầu nguyện. Đứng trước cái chết, họ sẽ cầu nguyện. Trên hoang đảo cũng vậy.

Đó là một hằng số, lăng kính qua đó họ nhìn mọi chuyện xảy ra. Chiến tranh nổ ra — “vì tội lỗi chúng ta”: chấp nhận, mang gánh nặng ấy, nhớ đến Chúa và giúp đỡ người lân cận. Trường hợp nào họ cũng có câu trả lời: đây là gì và nên làm gì. Chẳng gì quật ngã được họ: mọi sự trong tay Chúa.

Tín điều không hợp với người triết học. Họ đơn giản là không chấp nhận được: trong ngọn lửa tư duy phản biện, những tiên đề ấy cháy rụi.

Nên họ đi theo cách khác. Tự đặt ra tiên đề — những điều mình chắc chắn, ít nhất là cho đến hôm nay. Từ đó suy luận ra hệ quả bằng lý lẽ. Và từ hệ quả hình thành một lối hành xử mà họ đặt cả đời mình theo.

Alexandre Dumas đã khắc họa rõ nét một người như thế trong “Bá tước Monte Cristo”: tu viện trưởng Faria, người mà nhân vật chính gặp trong ngục lâu đài If.

Người triết học có thể sai. Hôm nay họ có bộ tiên đề này, mai họ sẽ chỉnh lại hay xét lại. Đó là một quá trình sống.

Nhưng đức tin cũng không phải danh sách giáo điều chết. Lúc đầu người ta chỉ chấp nhận tín điều, sau đó hiểu sâu hơn, có trải nghiệm thực hành, và điều đó cũng điều chỉnh lại. Một người Hồi giáo nhiều năm đều đặn cầu nguyện năm lần mỗi ngày, đi hành hương Mecca, rồi biết đến truyền thống Sufi và dần nghiêng về đó. Lăng kính thay đổi, còn họ vẫn là người Hồi giáo.

Có lẽ chẳng con đường nào hơn hay kém. Vấn đề là con đường nào gần với từng người.

Không có lý do gì để khẳng định người có đạo sai lầm hay đi lạc đường. Có những người không thể khác được. Ngay cả trong giới Phật tử cũng có người tự đặt cho mình một tín điều, thường là người có tâm tính đơn giản. Ở đó họ tìm thấy sức mạnh nội tâm. Sao lại không?

Người triết học trở thành người triết học không phải vì đã chọn phương án tốt hơn. Họ không thể thành thật chấp nhận tín điều bằng niềm tin. Làm vậy là tự dối mình. Mà đã thành thật với chính mình thì không thể là người có đạo.

Dù vậy, có một tiêu chí — tiêu chí xã hội. Xã hội sẽ tốt hơn với những tôn giáo và học thuyết không làm tăng tổng khổ đau: dạy yêu thương người khác, dạy lòng từ bi. Nếu không, có thể xảy ra những cực đoan đẫm máu. Và không chỉ vì tôn giáo: những người theo chủ nghĩa Marx đã hành hạ và giết người không kém gì những kẻ cuồng tín của bất kỳ giáo lý nào. Mà chủ nghĩa Marx là một dạng triết học.

Cái khổ của con người hiện đại là họ không có con đường. Không có cái gọi là ý nghĩa cuộc sống — điều đáng để sống và đáng để chết vì nó.

Các triết gia cổ đại, và nhiều người trong họ đồng ý điểm này, cho rằng khác biệt chính giữa người và thú là: con người xây dựng con đường, sống có chiến lược. Không con vật nào làm được thế. Người không có con đường, theo họ, chưa hẳn là người.

Nếu không xây dựng con đường, ta trở thành nô lệ. Thứ nhất, nô lệ của dục vọng. Thứ hai, nô lệ của hoàn cảnh.

Ai chưa là A-la-hán thì trong tâm vẫn còn méo mó và mê lầm. Bác sĩ tâm thần gọi một phần trong đó là chứng loạn thần kinh chức năng. Mớ bòng bong ấy hành xử như một sinh vật riêng, một nhân cách phụ dệt hoàn toàn từ phiền não.

Hãy gọi nó là con cá sấu bên trong. Ai đó chạm vào bạn — cá sấu xúi bạn đánh trả. Thấy thứ dễ chịu — phải giành lấy. Người không có con đường nghe theo nó nhiều hơn mình tưởng.

Trường hợp cực đoan là kẻ sát nhân hàng loạt: người đã buông mình hoàn toàn cho nhân cách phụ ấy và trở thành nó. Ban đầu nhượng bộ chuyện nhỏ, rồi nhiều hơn, rồi hoàn toàn đồng nhất với nó. Nói chuyện với người như vậy giống nói chuyện với con búp bê: không thấy chút tính người nào.

Có khi người như thế bình thản kể chuyện đánh một người lạ ở trạm xe buýt: “Nó nhìn tôi kiểu khinh khỉnh. Thì sao?” Hoàn toàn không có đối trọng đạo đức. Như con cá sấu: thiện ác không áp dụng cho nó, nó chỉ ăn.

«Trong người bình thường cũng có con cá sấu ấy. Chỉ là nó chưa kịp nắm quyền»

Khác biệt giữa người không có con đường và kẻ sát nhân không nằm ở bản chất mà ở mức độ, ở giai đoạn. Con đường chính là thứ giúp ta dần thoát khỏi quyền lực của con cá sấu.

Cũng có những con đường ngược lại, khi người ta cố ý tuân phục nhân cách phụ ấy. Đó cũng là một kiểu triết lý với mục tiêu tối thượng riêng, nhưng nó dẫn đến trạng thái của kẻ sát nhân. Vậy chỉ quyết định rằng mình cần con đường thôi là chưa đủ. Quan trọng là con đường ấy thế nào và xây nó ra sao.

Người có đạo thường không gặp bài toán này. Họ không xây con đường, mà chọn nó hoặc tự nhiên đã ở trên nó.

Tôn giáo thường được chọn bằng cảm xúc. Người ta gặp một niềm tin chạm đến mình, hợp với mình như chìa khóa với ổ khóa. Có thể nói nó làm việc với con cá sấu bên trong theo một cách riêng: đặt nó vào khuôn khổ, giúp bù đắp những tổn thương và bước tiếp.

Cũng có khi đức tin đến từ thuở nhỏ: sinh ra trong gia đình có đạo, được dạy dỗ như thế, và không có lựa chọn nào khác.

Còn với người thành thị hay suy nghĩ, bài toán xây con đường của riêng mình hiện ra rõ rệt. Và dường như kiểu người triết học ngày nay phổ biến hơn kiểu người tôn giáo nhiều. Vì thế tôn giáo đang suy giảm khắp thế giới.

Một giáo lý làm sẵn sẽ không giúp được, dù hay đến đâu. Giáo lý thì nhiều, ngay cả giáo pháp của Đức Phật cũng có nhiều cách hiểu: hàng chục tông phái đều nói của mình mới là chính thống. Vẫn còn câu hỏi: cái nào hơn cái nào. Rồi người biết suy nghĩ sẽ hiểu ra: không phải chọn, mà là tự xây. Không để truyền bá cho thiên hạ, mà cho chính mình, như con đường của mình.

Bắt đầu từ đâu?

1. 1

   Viết ra những gì bạn không nghi ngờ

   Bạn thật sự biết chắc điều gì? Ghi từng ý, ra giấy.

2. 2

   Kiểm tra từng ý

   Vì sao bạn chắc chắn? Căn cứ là gì? Vì sao cuộc đời là thế này mà không phải thế khác? Đưa danh sách qua ngọn lửa tư duy phản biện: thứ thừa sẽ cháy, một điều gì đó sẽ còn lại.

3. 3

   Rút ra hệ quả

   Nếu điều còn lại là đúng, thì từ đó suy ra gì? Thế giới ra sao? Và quan trọng nhất: mình nên sống thế nào?

4. 4

   Biến nó thành thực hành hằng ngày

   Thực hành mỗi ngày của mình nên thế nào — trong ý nghĩ, lời nói và việc làm?

Như vậy bạn có triết lý của riêng mình, ít nhất là bản nháp đầu tiên. Theo thời gian nó sẽ thay đổi. Sai không đáng sợ, không bắt đầu mới đáng sợ. Dần dần nó sẽ kết tinh thành quan điểm và nguyên tắc rõ ràng.

Không cần sa vào chuyện các tông phái diễn giải lời Phật dạy ra sao. Có thể tìm về nguồn gốc — Kinh tạng Pali và các văn bản cùng nguồn — rồi tự rút ra cho mình những nguyên lý. Có một bài riêng về những gì còn lại của Phật giáo khi sàng lọc đến cốt lõi.

Có khi một người thành thật xây triết lý của riêng mình và nhận ra nó rất gần với những gì Đức Phật nói trong Kinh tạng Pali. Điều đó không phải ngẫu nhiên.

Theo kinh điển, Bồ-tát, trước khi giác ngộ, cũng đã đi chính con đường ấy: bắt đầu suy ngẫm về cuộc đời, đặt câu hỏi và tìm lời đáp. Chính điều đó đưa Ngài đến giác ngộ. Ngài trình bày triết lý của mình thành các nguyên lý, nhưng chưa bao giờ bảo hãy chấp nhận chúng bằng niềm tin.

Ngược lại: hãy đưa chúng qua ngọn lửa tư duy phản biện. Nếu giáo pháp không cháy rụi mà nền tảng còn lại — những tiên đề và mọi điều về con đường hành động, Bát Chánh Đạo — thì sao lại không đi theo?

Vì thế giáo pháp của Đức Phật trước hết là con đường của người triết học, không phải một tôn giáo. Trong đó không có nguyên lý nào bắt phải tin mà cấm xét lại.

Đúng là có những trào lưu muốn biến Phật giáo thành một thứ giáo điều có tín điều hẳn hoi. Điều đó trái ngược hoàn toàn với giáo pháp. Chấp nhận nguyên lý bằng niềm tin thực chất là thực hành mê lầm: coi là thật và hiện hữu những gì không thật và không thực sự hiện hữu.

Ngay cả những nguyên lý của đạo Phật cũng không phải chân lý — chính Đức Phật đã nói vậy. Giáo pháp là công cụ, không phải chân lý. Công cụ để đi hết con đường như Đức Phật đã hiểu.

Ngay cả “Tứ Diệu Đế” cũng không hẳn là bản dịch chính xác. Sacca gần với những mệnh đề nền tảng, một hệ tiên đề mà ta xuất phát để xây dựng đời sống. Mọi diễn đạt bằng lời đều có điều kiện. Chân lý gần với trải nghiệm trực tiếp hơn.

Đức Phật làm đúng như thế. Ngài mô tả rất ít, chỉ phác vài nét, chủ yếu là chỉ đường. Và trải nghiệm, sự chuyển hóa xảy ra với con người trên con đường ấy — chính là mục đích của toàn bộ Giáo pháp.

Một phản bác thường gặp và hoàn toàn hợp lý: “Đức Phật nói ở đâu đó có Niết-bàn và ở đó an lạc. Vậy là phải tin lời Ngài thôi. Đó chẳng phải là niềm tin mù quáng sao?”

Ở đây cách tiếp cận khác, và chính Đức Phật đã nói như vậy. Không cần tin vào Niết-bàn. Cần học cách tin vào chính mình.

Có một mô tả về thực hành và chánh kiến. Bạn nhận nó làm kim chỉ nam và thử. Suy ngẫm. Hành động theo đó. Và rất nhanh, từ lâu trước bất kỳ Niết-bàn nào, bạn có trải nghiệm: cuộc sống, quan điểm, phản ứng thay đổi. Hãy nhìn xem: mình có thích không? Có thấy hứng khởi không?

Nếu không, đừng cố đấm ăn xôi nữa.

Đừng tin những “bậc trưởng lão” bảo: chịu khổ bây giờ, sau này sẽ tốt. Ngồi kiết già, xoắn người như nút thắt, sẽ đau, nhưng cuối cùng sẽ được điều ngọt ngào. Đó là lừa dối, mọi chuyện không vận hành như vậy. Vì sao không cần cố ngồi kiết già trong đau đớn được bàn kỹ trong bài về tư thế ngồi thiền.

«Giáo pháp tốt đẹp ngay từ lúc đầu. Nếu với bạn nó không tốt đẹp ngay từ lúc đầu, thì đó không phải là nó»

Đức Phật gọi đây là tiêu chí. Hành hạ bản thân để làm gì? Và điều này đúng với mọi con đường lành mạnh, không chỉ của đạo Phật. Tin vào chính mình là một phần con đường của người triết học. Người có đạo tin vào quy định xưa. Người triết học chẳng có ai để tin: không một người nào, không một cuốn sách nào. Mọi thứ đều phải kiểm chứng.

Vậy làm sao biết triết lý này, hay lúc đầu chỉ một tiên đề với vài hệ quả, là hợp với bạn? Rất đơn giản. Nếu nó mang lại niềm vui, sự bình an và không gây hại cho bạn hay người khác, đó chính là tiêu chí.

Hãy học lắng nghe chính mình. Mình có thật sự thích điều này không? Hay mình là kẻ ngốc ngày nào cũng ngồi một tư thế kỳ quặc quay mặt vào tường, đau ê ẩm chân và lưng?

Thêm hai câu hỏi hiện sinh nữa. Nếu chỉ còn một giờ để sống, mình có ngồi thiền như thế này không? Nếu mãi mãi chỉ còn một mình trên hoang đảo, mình có còn làm việc này không? Câu trả lời thành thật cho thấy triết lý riêng của bạn thật sự là gì.

Con đường hiện ra không phải trong lời nói, mà trong những ngày bình thường.

Bị cắt giảm nhân sự

Khó chịu và đáng sợ. Nhưng với người có con đường, sụp đổ là chiếc ghế, không phải chính họ: họ nghĩ nên hành xử thế nào theo nguyên tắc của mình, chứ không phải trả đũa sếp trong nhóm chat công ty.

Con ốm giữa đêm

Hoảng loạn muốn trào ra. Chỗ dựa lúc này không phải câu “rồi sẽ ổn thôi” mà là sự rõ ràng: mình đang làm gì và vì sao. Gọi bác sĩ, lấy nước, giữ giọng bình tĩnh.

Bạn rủ vào “câu lạc bộ giác ngộ kín”

Hứa hẹn đủ điều, nhưng sau ba khóa trả phí và tuyệt đối tin người hướng dẫn. Người có con đường sẽ đặt câu hỏi. Còn nơi nào cấm hỏi thì họ chẳng có việc gì ở đó.

Cả tháng ngồi thiền không vào

Có thể nghiến răng chịu đựng vì kết quả. Hoặc thành thật hỏi: nó có mang lại niềm vui và bình an không? Nếu không, hãy đổi cách thực hành chứ đừng bẻ gãy mình.

Một bình luận khó nghe trên mạng

Con cá sấu đòi đáp trả gay gắt hơn. Người có con đường nhận ra cú hích ấy và tự quyết định: trả lời bình tĩnh hay im lặng.

Còn đây thì không phải sức mạnh nội tâm

Khăng khăng giữ ý mình, bỏ ngoài tai mọi lý lẽ. Sức mạnh là con đường được kiểm chứng bằng câu hỏi, chứ không phải bức tường để nấp sau mà trốn câu hỏi.

Khi có con đường, con người trở nên lớn hơn mọi hoàn cảnh. Sẽ có chiến tranh, dịch bệnh, và cuối cùng cái chết sẽ đến. Còn họ vẫn bước tiếp và dựa vào con đường, ngay cả trước cái chết.

Mỗi tình huống trở thành một bài tập, thêm một dịp để áp dụng con đường vào cả chuyện này nữa.

Người như thế không gì quật ngã được. Con cá sấu bên trong vẫn còn đó, nhưng không còn cầm quyền.

Đó mới là con người đúng nghĩa. Không phải một con thú điên, mà là con người.