Tư thế ngồi thiền đúng: thoải mái, không cần chuẩn mực

Đi tìm tư thế ngồi thiền đúng, nhiều người bắt đầu từ chính cơn đau. Khi tư thế không hợp, cơ thể báo cho bạn rất nhanh. Giả sử ai đó từng phẫu thuật đầu gối. Ngồi được mười phút, đầu gối bắt đầu nhức, và sự chú ý cứ chốc chốc lại chạy về đó, như chiếc điện thoại cứ rung mãi trong túi.

Sau đó đến lưng dưới. Cảm giác như có ai đang từ từ kéo căng lưng ra hai phía, đến mức da cũng như bị kéo theo. Không phải cơn đau nhói, nhưng rất khó chịu.

Và đến cuối buổi ngồi thì chân đã tê cứng.

Rồi một lúc nào đó câu hỏi xuất hiện: mình thiền dở à? Hay mình có vấn đề gì?

Phần lớn trường hợp chẳng phải tại người ngồi, cũng chẳng phải tại thiền. Mà tại tư thế. Đúng hơn là tại chúng ta cứ khư khư bám vào một tư thế không hợp với mình.

Chuyện này khá quen. Hồi sinh viên, trong những buổi tập yoga đầu tiên, bạn ngồi xếp bằng và lưng tự nhiên thẳng. Chẳng cần giữ gì cả: cơ thể tự tựa vào chính nó, và vài phút sau bạn gần như không còn để ý đến nó.

Nhiều năm trôi qua. Dáng ngồi đổi khác, khớp xương cũng đổi khác. Giờ thì mỗi buổi ngồi là một việc nặng. Lúc nào cũng phải giữ lưng thẳng, và việc đó tốn thêm sức. Mà sức gồng thì sinh ra căng thẳng bên trong.

Thế là bạn muốn một lối thoát dễ dàng: buông cơ thể ra. Thôi để ý đến nó, gạt sự khó chịu sang một bên và rút vào đâu đó trong tâm.

Đó là một ý tưởng rất nguy hiểm.

Nó đi ngược lại lời Đức Phật dạy. Kinh số 119 trong Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikaya) nói thẳng: nếu ta bỏ rơi thân, nếu không giữ sự chú ý nơi thân, ta sẽ rơi vào tay Ma vương (Mara). Trong kinh điển Phật giáo, Mara là sức mạnh kéo tâm ra khỏi con đường.

Vấn đề không nằm ở cơ thể. Mà nằm ở niềm tin rằng có một tư thế hoàn hảo duy nhất và phải giữ nó bằng mọi giá. Niềm tin này hay gặp trong các truyền thống Tây Tạng và Đông Á. Trong Phật giáo Nguyên thủy (Theravada) thì hiếm hơn nhiều.

Khi mô tả trong kinh cách ngồi thiền, Đức Phật nói rất ngắn. Rõ ràng đó không phải điểm chính của sự thực hành. Và Ngài nói bằng những lời rất chung: ngồi với thân thẳng, chân xếp lại như khi ngồi trong kiệu.

Kiệu là loại cáng có người ngồi bên trong, do những người phu được huấn luyện khiêng đi. Trong kiệu, chân có thể xếp theo nhiều cách. Thậm chí có loại kiệu đặt hẳn một chiếc ghế lên trên, và người ta chỉ việc ngồi ghế.

Nghĩa là chân xếp thế nào cũng được. Ý chính là ngồi cho thoải mái.

Còn lưng thẳng thì cần vì hai lý do. Thứ nhất, nó giữ cho tâm đủ tỉnh táo. Thứ hai, khi lưng cong, các cơ quan nội tạng bị chèn ép. Ngồi như vậy lâu thì có hại, cho cả cột sống nữa. Vì thế ở đây nói về một tấm lưng thẳng tự nhiên, chứ không phải căng như dây đàn.

Nếu dịch sát từng chữ lời Đức Phật, chỉ có vài từ mà thôi. Trong kinh không hề có hướng dẫn chi tiết đặt từng ngón tay ở đâu.

Giống như chuyện giày dép. Về cơ bản, người ta bảo ta: hãy mang giày sao cho đi được. Rồi sau đó có người quyết định rằng chỉ có một mẫu giày duy nhất mới là đi đúng. Chật chân cũng mặc.

Với người phương Tây, và với nhiều người hiện đại nói chung, tư thế ngồi cổ điển của Ấn Độ không tự nhiên.

Không ai biết chính xác vì sao. Có thể là thói quen văn hóa: ở Ấn Độ người ta ngồi như thế từ bé. Có thể là đặc điểm giải phẫu. Nhưng sự thật là khớp háng của người Ấn linh hoạt hơn nhiều so với người châu Âu. Ít nhất là những người lớn lên trong môi trường truyền thống, càng đúng với người Ấn thời cổ.

Với họ, kiết già là tư thế thoải mái. Các gân đan vào nhau theo cách tự đỡ lấy cơ thể. Thành ra một cấu trúc vững vàng, như chân máy ảnh ba chân: chẳng cần chỉnh gì, nó tự đứng. Diện tích tiếp xúc với mặt đất cũng lớn nhất trong các tư thế ngồi, nên không chỗ nào bị tê hay bị ép.

Họ ngồi không cần đệm kê dưới hông. Rải lớp cỏ, phủ tấm chăn lên — rồi ngồi thẳng trên đất. Với họ như thế là thoải mái.

Với chúng ta, điều đó có nghĩa là: ta cũng cần tìm một tư thế thoải mái. Thoải mái với mình, chứ không phải với người Ấn Độ cổ.

Thêm một điều quan trọng. Ta khó giữ lưng không phải vì cơ yếu. Mà vì khớp háng kém linh hoạt. Ta không thể đẩy xương chậu ra trước đủ xa mà không gồng, để lưng tự đứng thẳng. Thế nên cơ lưng phải làm thay việc của khớp. Cơn đau kéo căng ở lưng dưới đến từ đó.

Ở đây cần thử nghiệm. Có thể bắt đầu từ những cách sau.

Rất có thể bạn sẽ có hai, ba tư thế dùng được. Và bạn sẽ đổi qua lại tùy hoàn cảnh, tùy sức khỏe, tùy trạng thái của tâm.

Thiền là để làm tâm lắng dịu. Điều này cần luôn ghi nhớ. Và hãy làm những gì giúp tâm lắng xuống.

Ta thư giãn, thư giãn. Ta lắng dịu, lắng dịu. Đó là con đường dẫn đến định (samadhi), sự gom tụ của tâm. Nhưng cũng vì thế mà có thể rơi vào buồn ngủ.

Cho trường hợp đó có một công cụ điều chỉnh: nâng năng lượng lên. Chẳng hạn kinh 3.102 trong Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya) có nói về điều này. Trên thực tế, nó có nghĩa là ngồi thẳng hơn một chút.

Nhưng “thẳng hơn một chút” không phải tư thế cầu kỳ mà người ta hay kể, chẳng hạn ở Tây Tạng, với tám điểm phải đặt cho thật chuẩn. Nếu bạn đang ngồi ghế bành, ngả hẳn vào lưng ghế, thì gối vẫn để nguyên chỗ cũ, nhưng giờ bạn tựa ít hơn một chút và ngồi gọn gàng hơn. Nếu chân đang duỗi, có thể bắt chéo nhẹ. Vừa đủ để tỉnh táo hơn mà không chèn ép chỗ nào.

Có người thiền buổi tối sau giờ làm, trên ghế bành. Hễ ngả lưng ra sau là buồn ngủ, đầu óc lơ mơ. Chỉ cần chuyển sang ghế thường và không tựa lưng, sự chú ý rõ ràng hẳn lên.

Nhưng điều này rất tùy người. Có người nằm thiền vẫn rất tốt: không ngủ gật, và sự thực hành vẫn tiến triển.

Còn nếu bạn cần lưng thẳng không tựa, vì đó là cách giữ tâm tỉnh táo của bạn, hãy thử ngồi ghế. Với người phương Tây, có lẽ đây chính là tư thế ngồi thiền đúng và tự nhiên nhất.

Khi giữ tư thế đòi hỏi gắng sức liên tục, khi bạn khổ sở và cố tách mình khỏi cơ thể để khỏi thấy căng — đó không phải là tình trạng lành mạnh.

Đừng làm vậy. Đau gối, mỏi lưng, tê chân — rất nhiều người tập thiền đã trải qua, và cắn răng chịu đựng chẳng giúp được gì.

Cách đó không hiệu quả. Chẳng mang lại gì.

Nếu bạn thực hành như vậy, sẽ có hai khả năng. Một: bạn bằng cách nào đó chịu được — bằng ý chí hoặc bằng cách tách khỏi cơ thể. Và điều đó chắc chắn gây hại, cái hại bên trong, cho tâm trí.

Hai: cuối cùng bạn bỏ cuộc. Cũng không tốt, vì còn lại cảm giác mình đã thất bại.

Đằng nào thì thiền cũng thành một việc bắt buộc nặng nề. Như đi nhổ răng mà không gây tê: vừa ngồi xuống đã biết trước là sắp đau. Trước mỗi buổi ngồi, cơ thể tiết ra cortisol, hormone căng thẳng. Và việc thực hành gắn liền với căng thẳng, loại căng thẳng xấu. Với sự tuyệt vọng.

«Tư thế cần thoải mái, chứ không cần chuẩn mực.»

Các tư thế cổ điển còn có thể gây hại thật sự. Có người bị tổn thương khớp bàn chân vì ngồi tư thế cổ điển nhiều năm, và sau đó phải luôn để ý đến đôi chân. Những vị sư đặc biệt cố chấp về tư thế có khi gặp vấn đề rất nghiêm trọng ở chân.

Để làm gì?

Người ta hay nói những tư thế này cần chuẩn bị: khởi động, quen dần. Đúng vậy. Nhưng với nhiều người, chuẩn bị cũng không giúp được. Tuổi tác ảnh hưởng nhiều: khi trẻ, cơ thể dẻo hơn. Những người thấy tư thế cổ điển thật sự thoải mái chỉ đếm trên đầu ngón tay. Thường là người tập yoga dẻo dai nghiêm túc, đều đặn.

Có những người tin chắc rằng không có tư thế cổ điển thì không được, rằng Đức Phật dạy đúng như vậy. Và những người đáng thương ấy tốn bao thời gian, công sức để luyện cho khớp mở ra. Thường thì chẳng được bao nhiêu. Mà nếu được thì cũng chỉ đến lần nghỉ đầu tiên: một tháng chuyển nhà hay một dự án nặng ở công ty, và độ dẻo lại về số không. Làm lại từ đầu.

Hơn nữa, luyện mở khớp phải rất cẩn thận. Làm tổn thương khớp dễ như trở bàn tay, và sau đó thì không thể nào ngồi vào những tư thế ấy nữa.

Tất cả sự rối rắm quanh chuyện tư thế, nói cho cùng, là tự nghĩ ra. Người ta tự tạo vấn đề từ chỗ không có gì. Thân và tâm dĩ nhiên liên quan: chúng không phải hai thứ tách rời. Nhưng không đến mức chỉ khi ngồi đúng một tư thế tuyệt đối chuẩn thì tâm mới ở trạng thái đúng.

Hoàn toàn không phải vậy.

Việc lý tưởng hóa tư thế kiết già hay đi kèm những ý tưởng huyền bí: tư thế được tô vẽ bằng chuyện năng lượng chảy đúng cách bên trong. Chuyện này khá thường gặp. Nhưng nó làm sự thực hành rối thêm hơn là giúp ích.

Khi tư thế hợp, một điều giản dị đến lạ xảy ra. Bạn không tách khỏi cơ thể. Ngược lại: nó trở thành một khối êm dịu, dễ chịu. Một chỗ dựa cho tâm.

Không còn sự căng nhức và đau đớn dai dẳng. Cảm giác sinh lên rồi tan đi, sự chú ý nhẹ nhàng chuyển từ thân sang nền tảng chánh niệm tiếp theo trong Tứ Niệm Xứ. Cơ thể không biến mất. Nó chỉ đơn giản có mặt, mềm mại và vững chãi.

Đó là tư thế đáng tìm. Tư thế ngồi thiền đúng là tư thế mà ở đó cơ thể cho bạn đúng cảm giác này.

«Tư thế đúng là tư thế phù hợp với bạn lúc này.»

Không phải tư thế duy nhất đúng mãi mãi. Mà là tư thế hợp với bạn ngay lúc này, trong trạng thái hiện tại. Lưng thẳng, có thể giữ bằng nhiều cách. Chân xếp sao cho thoải mái.

Tư thế thoải mái của mỗi người một khác, vì cuộc sống của mỗi người cũng khác nhau.

Giờ nghỉ trưa ở văn phòng

Ngồi ghế, hai bàn chân đặt trên sàn, lưng tựa ghế, mắt khép hờ. Mười phút, đồng nghiệp chẳng ai biết bạn đang thiền.

Mẹ bỉm sữa

Em bé vừa ngủ. Không có thời gian, cũng chẳng còn sức mà ngồi: có thể nằm ngửa bên cạnh con và chỉ theo dõi hơi thở trong lúc con ngủ.

Đầu gối từng bị chấn thương

Ghế bành, gối kê sau thắt lưng, chân gác lên ghế đẩu thấp. Đầu gối không kêu, lưng không mỏi, tâm rảnh rang để thực hành.

Trên xe buýt đi làm

Lưng tựa vào thành ghế, tay đặt trên đùi, mắt khép hờ. Bốn mươi phút đi đường thành bốn mươi phút thực tập.

Buổi tối sau khi chạy bộ

Chân còn mỏi, không muốn xếp bằng. Một cái gối, hai chân duỗi thẳng ra trước, lưng tựa tường — đó cũng là tư thế ngồi thiền.

Còn đây thì không phải tư thế thoải mái

Cố ngồi bán già dù đau, vì «phải ngồi như vậy mới đúng» và chụp ảnh trông đẹp hơn. Suốt buổi, tâm chỉ bận mỗi chuyện đầu gối.

Chẳng ai đi cả ngày trong đôi giày đẹp chật hai cỡ chỉ để đi cho đúng.

Vậy sao ta lại ngồi như thế?