Cách tạo phước: mười việc thiện theo lời Phật dạy

Cho con mèo hoang trước cửa ăn — và nửa ngày trong lòng cứ ấm áp. Con mèo được một nắm hạt, còn niềm vui lại thuộc về mình. Nghe như sổ sách tính nhầm, nhưng không: đó chính là cách tạo phước vận hành.

Trong đạo Phật, việc thiện gắn với nghiệp: hành động thiện đem lại quả thiện. Từ đó nảy ra câu hỏi đơn giản — vậy có những loại việc thiện nào, và cách tạo phước là gì? Truyền thống trả lời bằng một danh sách mười điều, thường gọi là mười phước hành sự. Có vẻ trong kinh không có nguyên danh sách này, nhưng trong truyền thống Phật giáo nó đã lưu hành từ lâu. Vậy hãy cùng xem đủ cả mười.

Tạo phước là làm những việc đem lại điều tốt cho mình và cho người, và để lại một niềm vui đặc biệt, lặng lẽ. Nhờ niềm vui ấy mà nhận ra việc thiện. Lúc đầu có khi còn chẳng nhận ra nó: đơn giản vì ta chưa quen phân biệt. Nhưng nói thật đơn giản, làm điều tốt thì dễ chịu.

«Việc thiện được nhận ra qua niềm vui nó để lại.»

Loại thứ nhất, và là cách tạo phước gần gũi nhất, là bố thí, đủ mọi hình thức, không chỉ tiền bạc và đồ vật. Nâng đỡ ai đó lúc họ khó khăn — là bố thí. Cho người đói hay chú chó hoang ăn — cũng là bố thí. Và thực hành tâm từ — cũng là bố thí: ta trao đi thiện ý.

Đức Phật dạy rằng, nói đơn giản, người nhận càng thánh thiện thì món quà càng nhiều phước. Nhưng bát thức ăn cho con mèo vẫn được tính. Sổ sách của nghiệp không hề keo kiệt.

Loại thứ hai là giữ giới một cách có ý thức: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói lời độc hại, không uống rượu bia. Chữ quan trọng là “có ý thức”. Không phải “tình cờ mà vậy”, mà ngày nào cũng nhớ rằng mình đang sống như thế.

Buổi tối nên nhìn lại: hôm nay mình sống đúng giới, không phạm giới nào — có điều để hoan hỷ. Sādhu, sādhu, sādhu.

Còn tốt hơn nữa là bắt đầu từ buổi sáng: “Hôm nay mình sẽ cố hết sức sống theo giới.” Điều này đem lại hai thứ cùng lúc. Niềm vui — tức là nghiệp lành. Và một khung giá trị nâng đỡ cả ngày — chính là những giá trị sống. Dĩ nhiên, hứa vào buổi sáng dễ hơn buổi tối sau một ngày nhóm chat công việc. Vì thế mới gọi là thực hành.

Loại thứ ba là thiền: quan sát tâm, làm tâm lắng dịu và thu nhiếp lại, thành thật nhìn vào chính mình. Dần dần trong tâm ít đi những tiến trình bất thiện “ký sinh”, vốn sẽ dẫn đến ý nghĩ xấu, việc làm xấu và nghiệp xấu. Thực chất, đây là cách tạo phước dọn sạch chính mảnh đất mà nghiệp xấu mọc lên.

Còn một mặt nữa. Trong thiền sâu, nghiệp xấu quá khứ như nổi lên và được hóa giải — nhanh và ở dạng nhẹ. Trông rất đơn giản: đang ngồi, bỗng có những cảm giác lạ, hình ảnh hiện trước mắt, điều gì đó khó gọi tên. Đó là quả của nghiệp cũ nổi lên rồi vỡ tan như bọt nước.

Hóa ra thiền giống như chiếc máy giặt cho tâm: giặt sạch những lớp bám, và tâm trở nên lắng dịu, trong sạch. Có cả chế độ giặt nhẹ.

Có vẻ điều đó đã xảy ra với Angulimala. Ông giết rất nhiều người, rồi xuất gia và hành thiền. Và toàn bộ nghiệp khủng khiếp ấy chỉ trổ ra thành một lần bị người ta nhận ra và đánh. Với quá khứ như thế, chẳng nặng nề gì. Phần lớn nghiệp, có lẽ, đã kịp nổi lên và tan đi trong thiền.

Loại thứ tư là cung kính bậc trưởng thượng. Trưởng thượng không chỉ là người lớn tuổi: đó là người được xã hội kính trọng, người biết nhiều, giỏi hơn mình, người nhiều kinh nghiệm hơn.

Không nên hỗn hào với người già, ngay cả khi họ cư xử chưa hay. Sự cung kính ở đây là đức hạnh của mình, chứ không phải công trạng của họ. Người ấy sống lâu hơn, trải qua nhiều hơn, chỉ vậy thôi đã đáng được tôn trọng. Và đức hạnh tự nó đáng để thực hành.

Sự cung kính như thế là đồ trang sức của tâm, một hành động hòa hợp với ánh sáng trong trẻo của tâm.

Loại thứ năm là làm tròn bổn phận một cách tận tâm — ở chỗ làm, trong gia đình, ở mọi nơi. Ấn Độ giáo có karma yoga. Người con Phật cũng làm như vậy, nhưng vì một lý do khác: vì đó là đức hạnh.

Có thể nói, với người con Phật, vị trí của Thượng đế là Pháp. Không phải giáo pháp trong sách vở, mà là một quy luật lớn, một sức mạnh đã hiển lộ thành Đức Phật và lời Ngài dạy. Và nó hiển lộ thành đức hạnh. Vì thế, khi làm tròn việc của mình, ta sống đúng với Pháp và qua đó tỏ lòng tôn kính Pháp.

Chăm sóc vợ hay chồng, nộp báo cáo đúng hạn, cuối cùng cũng sửa cái vòi nước nhỏ giọt suốt ba tuần — tất cả đều có thể là việc thiện. Nó đem lại niềm vui, sự bình an và yên ổn. Nhất là cái vòi nước.

Loại thứ sáu là chia sẻ giáo pháp: giải thích, kể lại, trích lời kinh, đôi khi chỉ đơn giản là sống sao cho người khác thấy được Pháp. Lợi ích rất lớn. Một cuộc trò chuyện vài người nghe, rồi họ kể lại, ai đó ghi nhớ điều gì, ai đó thay đổi điều gì trong đời — và nó lan ra như những vòng sóng trên mặt nước.

Đặt câu hỏi về Pháp cũng thuộc loại này. Khi hỏi, ta khởi động việc truyền dạy: ai đó trả lời và như thế là đang chia sẻ Pháp. Nghĩa là ta cũng góp phần. Còn nếu ngại hỏi, sợ bị cho là ngớ ngẩn mà vẫn hỏi, sự e dè được vượt qua càng làm nghiệp lành mạnh thêm. Nhân tiện, câu hỏi mình ngại hỏi thường cũng đang làm khổ nửa lớp.

Lúc ấy nên nhớ rõ: mình hỏi vì Pháp và vì lợi ích của mọi người, chứ không chỉ để tự mình hiểu ra. Dù tự hiểu ra cũng tốt — đó là điều tiếp theo.

Loại thứ bảy là nghe, bàn luận và suy ngẫm giáo pháp. Nghe rồi nghĩ, nghĩ rồi trao đổi, rồi áp dụng vào đời — đó là nghiệp lành rất lớn. Ngay cả đọc một bài như thế này cũng tính, nếu sau đó trong đầu còn lại một ý, chứ không chỉ là một tab trình duyệt.

Loại thứ tám là hồi hướng công đức: dâng những việc thiện hay món quà của mình cho mọi chúng sinh. Người ta cho rằng trực tiếp nhận được là các ngạ quỷ, còn gián tiếp thì cả những chúng sinh khác. Dù thế nào, đó cũng là nghiệp lành. Điều này gần với bố thí: ta chia sẻ những gì mình đã tạo được.

Đức Phật dạy: nếu biết được sức mạnh của bố thí, thì ngay cả khi đổ thức ăn thừa, các vị cũng sẽ hồi hướng cho những chúng sinh đang đói. Theo truyền thống, ngạ quỷ có thể dùng được thức ăn thừa nếu được hồi hướng — điều cốt yếu là sự hồi hướng. Rồi vi sinh vật cũng sẽ ăn chỗ thức ăn ấy, và ta cũng có ý thức trao cho chúng. Quan trọng chính là hành động có ý thức. Hóa ra ngay cả thùng rác cũng có thể thành nơi tu tập.

Loại thứ chín là tán thành và ủng hộ việc thiện của người khác. Và điều này không nhất thiết liên quan đến giáo pháp.

Có khi một người quyết định một bước khó khăn: nghỉ một công việc nơi họ bị coi thường suốt nhiều năm, hay cuối cùng rời bỏ một mối quan hệ đang hủy hoại mình. Về tâm lý, điều đó rất nặng nề. Nâng đỡ họ lúc ấy — “bạn giỏi lắm, bạn đang làm đúng, rồi sẽ ổn thôi” — là điều rất cần, và đó là việc thiện.

Hoặc ai đó chỉ đơn giản vừa làm một việc tử tế. Hãy nói với họ: “Bạn làm vậy hay quá, mình thật sự vui khi thấy điều đó.” Con người là sinh vật xã hội, cần được tán thành và có xu hướng lặp lại điều được tán thành. Khi tán thành điều thiện, ta nhân thêm điều tốt trong đời và giảm bớt tổng khổ đau. Trong đạo Phật, điều này gần với tâm hỷ — vui với niềm vui của người khác.

Loại thứ mười là vượt qua tà kiến, của mình và của người. Phần nhiều đó là việc các nhà trị liệu tâm lý vẫn làm. Nhiều niềm tin hóa ra độc hại và phi lý: chúng được gieo vào bởi nghiệp xấu, bạn bè xấu và nhiều thứ khác. Chúng dần dần bào mòn con người hoặc cản trở họ sống.

Giúp ai đó nhận ra một niềm tin như thế và buông nó xuống — là nghiệp lành. Tự soi xét và vượt qua niềm tin của chính mình — cũng vậy.

Và đặc biệt thiện lành là giải thích nghiệp và Tứ diệu đế vận hành ra sao. Không phải rao giảng đạo Phật, mà nhẹ nhàng, từ trải nghiệm của mình, giải thích điều gì tốt, điều gì xấu, điều gì dẫn đến khổ, khổ từ đâu ra và rằng có thể vượt qua nó.

Mười điều nghe thì trang nghiêm, nhưng trong đời thường lại rất giản dị.

Nhường ghế trên xe buýt

Một chị xách túi nặng ngồi xuống, còn mình đứng mà thấy nhẹ nhõm. Bố thí có khi chỉ bằng một chỗ ngồi.

Không kể lại chuyện thị phi

Đồng nghiệp đang bàn về sếp, câu chuyện rất “mặn”. Im lặng cũng là việc thiện: đó là giữ giới về lời nói.

Khen con vì biết chia sẻ

Con trai chia cho bạn nửa cái bánh, mình để ý và khen “giỏi quá”. Lần sau con sẽ chia sẻ vui vẻ hơn.

Trả lời người mới trong nhóm Zalo

Câu hỏi có vẻ quá cơ bản, nhưng mình trả lời bình tĩnh, đúng trọng tâm. Đó là chia sẻ Pháp, dù chữ “Pháp” không hề xuất hiện.

Năm phút tĩnh lặng buổi sáng

Ngồi xuống, thở, quan sát tâm trước khi mở email. Một lần giặt nhỏ trước khi ngày bắt đầu.

Còn đây thì không phải việc thiện

Giúp người rồi nhắc đi nhắc lại suốt một tháng. Bố thí mà chờ được trả công thì thành mua bán.

Con mèo trước cửa đã ăn xong và đi lo việc của nó. Còn cảm giác ấm áp thì ở lại.

Có lẽ đó là sổ sách trung thực nhất của nghiệp, và là cách tạo phước giản dị nhất: cho đi một bát thức ăn, nhận về niềm vui. Lại còn miễn thuế.