Sống để làm gì: giá trị sống và vì sao tu tập theo Phật pháp

Thỉnh thoảng có người hỏi: tu theo Phật pháp để làm gì? Ý nghĩa ở đâu?

Câu hỏi hay. Nhưng nên đáp lại bằng một câu hỏi khác: thế rốt cuộc mình sống để làm gì?

Dậy theo chuông báo thức, chen xe đến công ty, dành dụm cho chuyến du lịch, cãi nhau về thời sự trong nhóm Zalo — để làm gì? Đào sâu một chút, sau mỗi chữ «để làm gì» là giá trị sống của một người: điều họ sống vì nó. Và điều họ sẵn sàng chết vì nó. Nếu họ có một điều như thế.

Rắc rối là phần lớn thời gian, con người không biết mình sống để làm gì.

Thử hỏi bạn bè xem họ sống để làm gì. Câu trả lời sẽ đại loại: tiền, sự nghiệp, hưởng thụ. Có thể là gia đình. Giá trị truyền thống. Lợi ích dân tộc. Lợi ích quốc gia.

Danh sách này có hai vấn đề.

Thứ nhất, hầu hết những từ ấy mơ hồ. «Giá trị truyền thống» là gì? Truyền thống nào, của ai? Vì sao nó quan trọng? Người hăng hái bảo vệ nó nhất thường không trả lời nổi câu nào trong số đó.

Thứ hai, không thể mang theo chúng vào cái chết. Không mang được lương, không mang được chức vụ, không mang được hộ chiếu.

Từ hai vấn đề này sinh ra vấn đề thứ ba. Con người thật ra không sẵn sàng theo những giá trị ấy đến cùng. Không sẵn sàng chết vì chúng — và nói thật, kể cả vì gia đình cũng không phải lúc nào cũng sẵn sàng.

«Giá trị sống thật sự là thứ có thể mang theo vào cái chết.»

Lấy niềm tự hào dân tộc làm ví dụ. Có thể tự hỏi thẳng: mình sẽ mang điều này theo vào cái chết chứ? Mình sẽ ra đi với tên dân tộc mình trên môi? Nếu câu trả lời thật lòng là «có», tốt thôi: đó chính là giá trị của bạn. Nhưng khi ấy đạo Phật có lẽ không dành cho bạn. Nó nói về một điều khác. Một người coi việc làm một thành viên chuẩn mực của dân tộc là điều quan trọng nhất đời thì cần Phật pháp để làm gì?

Vì thế, nên bắt đầu không phải từ đạo Phật, mà từ chỗ khác: xác định giá trị sống của chính mình. Nếu chưa có, hãy hình thành nó.

Vì không ai dạy họ suy ngẫm về cuộc đời mình. Quan sát nó. Nhận ra mình thật sự cảm thấy gì khi làm việc này việc kia.

Thế nên họ cảm thấy điều người khác bảo họ phải cảm thấy.

Người ta bảo xe phải ít nhất bằng xe nhà hàng xóm — thế là vay trả góp năm năm. Người ta bảo «tuổi này mà chưa lấy vợ lấy chồng thì…» — thế là vội cưới cho xong. Có thể chẳng ai nói thẳng ra. Nhưng ai cũng hiểu: quảng cáo, họ hàng mỗi dịp Tết, bảng tin mạng xã hội.

Giống như dùng Google Maps với lộ trình do người khác nhập sẵn. Bạn chạy tự tin, rẽ đúng chỗ, không trễ giờ. Chỉ có điều đến một nơi mình chưa từng định đến. Và cứ thế năm này qua năm khác: cả cuộc đời đi theo lộ trình của người khác.

Hiểu ra điều gì thật sự quan trọng với mình là một việc riêng và quan trọng. Không ai làm thay bạn được.

Khi một người thật sự nghiêm túc với câu hỏi sống để làm gì, câu trả lời mỗi người mỗi khác. Và điều đó hoàn toàn bình thường.

Với người này, điều chính là hiểu biết. Bước vào những điều chưa biết.

Trong thần thoại Bắc Âu, thần Odin treo mình chín đêm trên cành cây thế giới Yggdrasil, bị đâm bởi chính ngọn giáo của mình, để có được tri thức về các chữ rune. Ông không biết mình có sống sót hay không. Ông sẵn sàng chết vì hiểu biết.

Với người như vậy, ngay cả cái chết cũng là một điều để tìm hiểu. Socrates, theo lời các học trò kể lại, bị kết án tử bằng chén thuốc độc. Ông bình thản uống cạn và trò chuyện với học trò đến phút cuối. Thân thể tê dần từ bàn chân, còn ông vẫn tiếp tục quan sát và suy luận. Có vẻ đến tận cùng, hiểu biết vẫn là giá trị cao nhất của ông.

Với người khác, điều chính là tình thương. Lòng từ bi, sự bao dung. Tình yêu với Đấng Tối Cao, dù hiểu điều đó theo cách nào.

Ta có thể thấy điều này nơi hình ảnh Chúa Giêsu, người đến tận cùng, khi đã ở trên thập tự giá, vẫn nói: «Lạy Cha, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm». Không oán giận, không «rồi các người sẽ biết tay».

Đây là điều nền tảng, thậm chí mang tính chiến lược. Nếu một người hiểu giá trị sống của mình là gì, cả cuộc đời sẽ xoay quanh nó. Và đó là một cuộc đời hoàn toàn khác với sự trôi dạt vô định của người chưa bao giờ gọi tên giá trị của mình.

Vì vậy, với câu hỏi «tôi cần đạo Phật để làm gì?» — hay rộng hơn, «tìm sự giải thoát để làm gì?» — câu trả lời thành thật nhất là một câu hỏi khác: rốt cuộc bạn làm mọi thứ vì điều gì? Hãy xác định điều đó trước. Rồi xem Phật pháp có hợp với giá trị ấy đến đâu.

Và khi đó, sự giáo điều biến mất. Chẳng có lý do gì để bám vào Pháp như một thứ thiêng liêng tự thân.

Đức Phật đã nói điều này khi ví Pháp như chiếc bè. Bè dùng để qua sông. Nhưng chẳng ai qua sông rồi lại vác bè lên lưng mang theo suốt đời chỉ vì biết ơn nó.

Pháp là phương tiện. Phương tiện để sống hài hòa với giá trị sâu xa nhất, rất riêng của mỗi người. Còn Phật pháp là gì khi gạt bỏ mọi thứ thừa là chủ đề của một bài viết khác.

Có vẻ xã hội hiện đại đang mắc đúng căn bệnh này: thiếu giá trị sống. Mỗi người cụ thể không có câu trả lời cho câu hỏi mình sống để làm gì.

Đi làm để làm gì? Mua đồ mới để làm gì? Để được gì? Để có vài trải nghiệm?

Sinh ra, đóng thuế, rồi chết. Mà lúc chết còn chống cự bằng mọi giá, vì chưa bao giờ hiểu tất cả những điều ấy là để làm gì.

Nên tìm hiểu Pháp không phải vì nó «tốt» tự thân. Người ta đến với Pháp vì nhiều lý do khác nhau.

Điều cuối cùng không phải chuyện đùa mà là một câu chuyện trong kinh. Tôn giả Nan-đà, em cùng cha khác mẹ của Đức Phật, đã xuất gia nhưng nhớ nhung vị hôn thê và định hoàn tục. Đức Phật bèn cho ông thấy những tiên nữ cõi trời đẹp tuyệt trần và hứa: hãy tu tập, rồi sẽ có được những tiên nữ như thế. Nan-đà dốc sức tu hành. Các Tỷ-kheo khác chế giễu ông: «Kẻ làm thuê! Tu để lấy công». Ông thấy xấu hổ, bắt đầu tu tập thật sự và cuối cùng đạt giải thoát. Rồi chính ông xin Đức Phật khỏi phải giữ lời hứa về các tiên nữ: ông không còn cần nữa.

Mục tiêu của Nan-đà chẳng cao siêu gì. Nhưng nó sống động — chạm đến điều có thật trong ông. Và một mục tiêu sống động thì có tác dụng.

«Nếu mục tiêu chạm đến điều có thật trong bạn, đó đã là mục tiêu thật sự. Dù nó còn non nớt.»

Lúc đầu, ngay cả mục tiêu như thế cũng tốt. Khi ta tiến về phía nó và hiểu nó rõ hơn, nó sẽ đổi khác. Điều đó bình thường. Pháp tu thay đổi ra sao khi ta ngồi xuống nghiêm túc — có thể thấy rõ qua thiền Vipassana.

Nếu suy ngẫm và tìm ra một mục tiêu cho mình, nó không nhất thiết trùng với mục tiêu sẽ thành hình về sau. Nó sẽ từ từ nảy mầm, từ từ hiện ra.

Giá trị sống không nằm ở điều người ta nói về mình, mà ở điều người ta chọn.

Được thăng chức nhưng phải chuyển công tác

Lương cao hơn, nhưng con cái mỗi tháng mới gặp bố một lần. Chọn điều gì thì đó là giá trị, dù ngoài miệng nói khác.

Một ngày thứ Bảy rảnh rỗi

Xem phim, gặp bạn, đọc sách, đi làm thiện nguyện, ngủ đến trưa. Thời gian rảnh đi đâu, điều đó thật hơn mọi bản khảo sát.

Một phi vụ có lời nhưng không minh bạch

Chẳng ai biết cả. Quyết định đưa ra khi không ai nhìn mới cho thấy giá trị thật.

Sao kê tài khoản

Mở các khoản chi trong tháng ra xem. Đó là bức chân dung khá chính xác về điều bạn đang thật sự sống vì nó.

Bạn ngưỡng mộ ai

Một đại gia trên mạng hay một bác sĩ về khám bệnh miễn phí ở vùng quê? Người mình ngưỡng mộ thường cho thấy điều mình muốn cho chính mình.

Còn đây thì không phải giá trị sống

Làm việc không ngày nghỉ «vì gia đình» đến mức cả nhà chỉ thấy bạn lúc đang ngủ. Chữ thì vẫn còn, nhưng giá trị đã bị đánh tráo.

Điều chính là bắt đầu.

Điều chính là nhận ra rằng sống còn để làm điều gì đó lớn hơn việc đóng thuế và trả góp chiếc xe to hơn xe nhà hàng xóm.