Vô thường là gì: quán vô thường trong thực hành

Bạn quyết tâm từ thứ Hai sẽ chạy bộ mỗi sáng. Tối thứ Hai đã muốn ngủ nướng, thứ Ba nảy ra ý hay hơn — đi bơi, đến thứ Năm lại có ý thứ ba thay thế. Mong muốn, quyết định, kế hoạch đổi nhanh hơn thời tiết. Vô thường là gì? Đạo Phật gọi điều này là vô thường. Và vô thường không chỉ để than thở, mà còn để quán chiếu.

Quán vô thường trong thực hành ra sao — cùng đi từng bước.

Đọc kinh, bạn sẽ thấy nhiều cách. Nhưng thường thì Đức Phật chỉ nói đại ý “này hiền giả, hãy quán vô thường” — mà không giải thích làm thế nào. Vậy làm thế nào là chi tiết, và mỗi người làm theo cách hợp với mình.

Chẳng hạn có cách này. Người tu bắt đầu từ thân và thấy: thân như mình cảm nhận là một dòng chảy không ngừng biến đổi. Rồi thêm cảm thọ — cũng liên tục đổi thay. Rồi thêm hoạt động của trí óc mô tả và phân tích thế giới — ở đó cũng diễn ra vô số quá trình. Rồi thêm hoạt động của chính mình, trước hết là trong ý nghĩ. Và chính tâm thức, lúc chộp lấy thứ này, lúc thứ kia, lúc thứ khác.

Khi đã thêm tất cả, ta có toàn bộ thế giới được nhận biết. Và người tu thấy thế giới ấy sinh ra từng khoảnh khắc và từng khoảnh khắc tan rã. Có thể chú ý đến sự sinh, hoặc đến việc mỗi khoảnh khắc thế giới bay vào hư không. Thế là xuất hiện cảm nhận về sự phù du toàn diện.

Hoặc đơn giản hơn: chỉ cần nhớ mọi hiện tượng đều phù du — khắp nơi, ở tầm vi mô lẫn vĩ mô. Chính nhận thức cũng vô thường và rất linh động. Bức tranh trở nên vô cùng sống động, như thể thế giới ở trạng thái chồng chập, vừa là sóng vừa là hạt. Điều này phức tạp, nhưng với người từng làm toán hay vật lý, cách nhìn ấy đôi khi lại gần gũi hơn.

Đây là sáu pháp, kể lại bằng lời dễ hiểu.

1. 1

   Quán vô thường trong tất cả các hành

   Thường dịch là “các pháp hữu vi”, nhưng ý nghĩa dễ bị che khuất. Hành trước hết là những gì ta làm bằng tâm. Hoạt động ý chí của tâm là nền cho cả lời nói lẫn hành động của thân. Hãy quan sát: quyết định, mong muốn, cảm xúc, ý chí đều phù du và liên tục đổi thay.

2. 2

   Thấy khổ trong cái vô thường

   Hoạt động của ta chóng vánh, bất ổn, nên không ngừng sinh ra khổ. Đó là điều ta quan sát.

3. 3

   Thấy vô ngã trong cái khổ

   Trong hoạt động ấy không có Cái Tôi nào. Chỉ là gợn sóng trên mặt nước, sự xao động của tâm, như một thứ thiên nhiên. Tiếng Phạn gọi là citta-vṛtti — những dao động của tâm.

4. 4

   Thấy sự buông bỏ

   Như thể bạn tách khỏi các hành ấy — và đã buông chúng.

5. 5

   Thấy sự phai nhạt

   Gợn sóng của tâm bắt đầu lặng đi vì bạn đã buông và tách khỏi nó.

6. 6

   Thấy sự đoạn diệt

   Nirodha. Xét theo nguồn gốc, chữ này có lẽ gần với “bứt phá” hơn: bứt phá ra ngoài giới hạn của tưởng và thọ.

“Ông hãy tu tập như vậy”, Đức Phật kết luận. Có thể thấy quán vô thường ở đây là một bậc của sự quán chiếu rộng hơn: vô thường, khổ, vô ngã của các hành, rồi buông bỏ, phai nhạt, đoạn diệt. Trong kinh thường là như vậy. Đó chính là thiền minh sát. Xem thêm bài vipassana là gì.

«Vô thường không phải đề tài để suy nghĩ, mà là điều thấy được ngay bây giờ nếu nhìn vào tâm mình»

Ta ngồi xuống và bắt đầu quan sát điều đang diễn ra trong đầu, hoạt động nào đang có. Nên cho pháp hành chút khuôn khổ: chẳng hạn thầm niệm điều gì tốt lành — “Phật” hay “Pháp”. Chính việc niệm đã là hoạt động, có thể quan sát. Sau đó là khoảng lặng, và trong khoảng lặng ta xem tâm đang làm gì. Rồi lại chú tâm niệm — và lại nhìn.

Chẳng cần điều chỉnh gì đặc biệt cũng thấy rõ: mọi hoạt động ấy vô thường đến kinh ngạc. Tốt lắm. Ta quan sát sự vô thường ấy một ngày, hai ngày, có khi một tháng.

Đến một lúc, nhiều khả năng ngay trong thiền, sẽ hiện lên trong trí: sự vô thường này chính là khổ. Cả sự bận rộn của hoạt động thật phiền phức và không dứt. “Khổ” có khi là chữ quá nặng — đúng hơn là sự phiền toái, bứt rứt với tất cả những thứ đó. Mỗi lần ngồi, bạn sẽ bắt đầu từ vô thường, và ngày càng dễ chuyển sang thấy tính khổ.

Rồi bạn sẽ thấy tất cả không hề tùy thuộc vào bạn. Ở đó có đời sống riêng, có gì đó tự lăng xăng. Đó là thấy vô ngã. Tiếp theo như thể bạn tách khỏi hoạt động ấy: bạn yên, bất động, còn nó diễn ra đâu đó riêng rẽ. Đó là buông bỏ. Rồi hoạt động bắt đầu lặng dần. Và rồi xảy ra cú bứt phá hiện sinh ra ngoài mọi giới hạn.

Đó là trọn con đường minh sát. Nhiều khả năng dọc đường bạn sẽ đi qua cả các tầng thiền na. Ở đây chúng không được nhắc vì là thứ yếu: chúng tự nhiên khởi lên trong quá trình.

Tu quán vô thường, Tứ Niệm Xứ, hay cả những pháp cụ thể như niệm hơi thở hay tâm từ, chính xác là thế nào? Có vẻ Đức Phật đã trao cho ta quyền rộng rãi để điều chỉnh pháp tu cho hợp với mình, sao cho nó hiệu quả, thú vị và hữu ích với riêng bạn. Mỗi người có những sắc thái riêng.

Vì thế khó nói về một phương pháp cụ thể “của Đức Phật”. Khi người ta dạy quy trình từng bước — bước một, hai, ba, mười — và bảo đó đúng là điều Đức Phật dạy, thì chắc chắn không đúng. Kỹ thuật như vậy có thể hợp với số ít, không hợp với số đông: nó chỉ là trường hợp riêng. Đức Phật trao phương pháp, không trao quy trình, và mỗi phương pháp có vô số biến thể.

Sáu pháp Đức Phật trao cho Dīghāvu không xuất hiện ở đâu khác dưới dạng này. Đó là pháp hành riêng cho một người cụ thể. Có thể cũng hợp với ai đó trong chúng ta, nhưng nó được trao cho chính ông.

Các vị Phật quý ở chỗ thấy được tâm người và có thể trao đúng biến thể pháp hành sẽ dẫn người ấy đến giải thoát — nắm tay dẫn đi. Ta không có vị Phật như thế để hỏi. Nhưng ta có kinh tạng Pali — những gì Đức Phật nói với nhiều người khác nhau. Dựa vào đó, ta có thể tự xây cách tu. Sáng tạo và linh hoạt ngày nay hoàn toàn cần thiết để theo lời Phật dạy. Xem thêm bài Cách ngồi thiền.

Khởi đầu tốt là Tương Ưng Bộ Kinh, đã có bản dịch tiếng Việt của Hòa thượng Thích Minh Châu. Kinh ở đó phần lớn ngắn, là tuyển tập nền tảng. Bản dịch có chỗ khó: chưa làm quen với nguyên bản thì không phải lúc nào cũng hiểu ngay. Điều đó bình thường, nhiều người cũng vậy.

Có thể ghi lại những đoạn khó hiểu và tìm hiểu cùng người am tường kinh điển hơn. Dần dần ngữ cảnh và ngôn ngữ kinh sẽ quen thuộc, và bạn có thể tự đọc. Nguyên bản Pali cũng không đáng sợ như tưởng tượng.

Vô thường không chỉ thấy được trên bồ đoàn.

Kế hoạch tuần đổi ba lần

Quyết định hôm qua chẳng còn quan trọng lắm. Nhận ra điều đó mà không bực bội chính là quán vô thường của các hành.

Cơn giận đồng nghiệp tan trước giờ trưa

Sáng ra tưởng sẽ mãi mãi. Nhìn nó khởi lên, bám lại rồi đi — đó là một chút minh sát.

Điện thoại mới hết làm mình vui

Một tuần thích thú, một tháng sau chỉ là cái điện thoại. Cái vô thường mang lại bất toại nguyện, ngay cả khi nó dễ chịu.

Ý nghĩ về deadline cứ quẩn quanh trước giờ ngủ

Nó tự đến, tự đi, chẳng xin phép ai. Đó là vô ngã: không phải “tôi nghĩ” mà là “ý nghĩ diễn ra”.

Con đã chật chiếc áo khoác yêu thích

Hơi buồn và rất rõ ràng: mọi thứ đã sinh ra đều thay đổi.

Còn đây thì không phải quán vô thường

Rầu rĩ lặp lại “tất cả là phù du” và chìm vào chán nản. Thấy vô thường dẫn đến bình an và buông bỏ, không phải trầm cảm.

Vô thường là gì? Kế hoạch thứ Hai đổi ngay tối hôm đó. Đó không phải chuyện xấu, mà là lời mời nhìn kỹ.

Mọi thứ tâm làm đều sinh rồi diệt. Nếu nhìn đủ lâu và đủ bình thản, một ngày bạn sẽ thấy cả cái không qua đi.