Cách ngồi thiền: lắng nghe mình, không ép theo phương pháp của người khác

Suốt nửa năm, tối nào chị Lan cũng ngồi trên sofa, nhắm mắt, và thấy dễ chịu: yên ả, ấm áp, bình an. Rồi chị đọc một diễn đàn và biết mình “ngồi sai”. Vậy cách ngồi thiền thế nào mới đúng — và ai quyết định điều đó?

Trả lời ngắn: đúng là khi sau buổi thiền bạn thấy bình an và sáng suốt hơn. Làm sao tìm ra cách như vậy — cùng đi từng bước.

Điều chính là học lắng nghe chính mình. Kể cả thân thể: nó phản ứng thế nào với việc này, chuyện kia, ý nghĩ nọ.

Khi lắng nghe, ta thấy có việc, có ý nghĩ mang lại trạng thái lành, có cái mang lại trạng thái nặng nề. Việc còn lại rất đơn giản: chọn những gì mang lại hoan hỷ và vun bồi chúng trong đời sống. Buông những gì bất thiện.

Chuyện thường xảy ra thế này. Một người ngồi thiền theo cách mình thích: nó mang lại tĩnh lặng, bình an, niềm vui. Ngồi xuống là thấy dễ chịu. Rồi người ấy nghĩ: “Chắc mình làm sai, mình đâu có thầy”. Thế là đi tìm thầy, có khi là một vị sư. Và vị ấy bảo: “Cũng được, nhưng cách này chẳng dẫn tới đâu. Không dẫn tới giác ngộ. Cách đúng là thế này”.

Và người ấy thôi nghe tiếng nói bên trong mình, chuyển sang nghe tiếng nói của người khác. Điều đó chắc chắn dẫn vào ngõ cụt. Thay vì hoan hỷ, việc tu biến thành nhiệm vụ, công việc, căng thẳng, áp lực. Cuối cùng người ta gục ngã.

Cả cuộc đời cũng vậy. Ta được dạy đừng nghe mình, mà làm theo “phải thế”. Và rồi ta thành người bất hạnh.

Chuyện sâu hơn “chỉ cần nghe chính mình”. Có một nền tảng thiện lành của sự hiện hữu. Có thể gọi đó là Pháp — viết hoa, theo nghĩa siêu thế. Không phải chữ nghĩa hay văn bản: văn bản chỉ cố diễn đạt và dẫn ta tới đó. Mà là cội nguồn của lời Phật dạy, cội nguồn của chính sự giác ngộ.

Pháp ấy luôn vang lên trong ta. Tiếng nói ta học cách nghe chính là “lắng nghe mình”. Thật ra đó là lắng nghe Pháp. Và ta nhận Pháp làm thầy, chứ không phải một con người nào đó.

Có người cảm nhận tiếng nói ấy rất rõ, đi theo một thời gian, nhưng không tin mình. Và thế nào cũng xuất hiện một bậc “cao nhân” mới. Cái đầu cạo trọc và tấm áo vàng đặc biệt có sức hút như phép màu: dường như người ấy không thể sai, ai cũng phải làm theo. Đó là sai lầm lớn. Người ta cứ đâm đầu vào bức tường bê tông — may mà không vỡ đầu.

«Khó nhất không phải tìm được việc khiến mình say mê. Khó nhất là học nghe tiếng nói ấy và tin nó»

Vì vậy mỗi lần ngồi thiền, hãy tự hỏi: lúc này mình cần gì? Điều gì mang lại hoan hỷ và bình an? Mình có thể cho mình điều gì? Có thể gọi đó là thiền tự do tìm kiếm — thực chất là tự do tìm kiếm Pháp.

Trước khi nhập diệt, Đức Phật dạy rằng sau Ngài, Pháp và Luật sẽ là thầy. Có vẻ Ngài cũng muốn nói phần lớn đến Pháp này. Còn Luật là kỷ luật — hợp lý và cần thiết. Kỷ luật và niềm tin là hai đôi cánh, không thể thiếu trong đời sống lẫn trên con đường. Tin vào chính tiếng nói bên trong ấy.

Với con người cũng vậy. Nếu ở cạnh ai đó thấy nặng nề, hãy tin mình: đừng giao du, hoặc giảm tối đa. Ít nhất bạn có khoảng lặng để hiểu chuyện gì không ổn.

Được, và cách kiểm chứng rất đơn giản. Nếu ai đó tưởng mình đang tin mình mà kết quả là trạng thái nặng nề, biến cố nặng nề, thì họ đang nuôi những tổn thương và mê lầm của mình. Nếu đời sống lành mạnh hơn và bạn thấy những lối nghĩ sai từng dẫn mình đến nặng nề — bạn đang đi đúng hướng.

Ví dụ, sau những buổi gặp một vị thầy nào đó, lòng một người cứ nặng trĩu. Nên xem ý nghĩ nào dẫn tới đó. Thường hóa ra là: “Có người hiểu tâm mình hơn chính mình”. Thiếu tự tin. Cả đời người ấy bị gạt đi: “Mày là ai mà đòi tự quyết? Tao biết hơn”.

Đức Phật cũng nói về điều này. Rõ nhất là trong Kinh Kālāma. Ngài không bảo người Kālāma: “Giáo pháp của ta là hay nhất, hãy nhận lấy”. Ngài dạy: hãy dựa vào trí sáng suốt của mình, quan sát điều gì trong việc làm, ý nghĩ, lời nói dẫn đến khổ — cho mình và người khác — và điều gì làm khổ giảm đi. Hãy học như thế. Pháp chính là ở đó.

Có khi người mới đến buổi đầu đã được giảng về sơ đồ các uẩn và đủ thứ phức tạp. Họ chẳng hiểu mình lạc vào đâu, còn người ta bảo: “Đây là Pháp, phải học”. Trong khi Pháp là về điều mang lại cho bạn lợi ích, niềm vui, bình an, trạng thái lành mạnh. Đó mới là điều nên nói, khơi gợi lẽ thường. Gần như ai cũng hiểu được.

Cách tiếp cận phổ biến nhất với thiền, và với nhiều chuyện khác, là thế này. Người ta bảo bạn: dưới chỗ này có kho báu. Cứ đào đúng chỗ này, đừng đi đâu, cho đến khi chạm vào chiếc rương. Chưa chạm thì bạn chỉ đổ mồ hôi xới đất mà chẳng được gì. Ý là: muốn giải thoát thì phải chịu khó, chịu khổ.

Trong một bài kinh, Đức Phật tranh luận đúng với quan niệm ấy của Ni-kiền-tử. Họ tin phải hành xác để đốt sạch ác nghiệp, rồi giải thoát sẽ đến. Đức Phật không đồng ý.

Mà dưới đó có kho báu thật không? Biết đâu dưới lưỡi xẻng là tảng đá, và bạn sẽ đục nó cả chục năm. Bạn được yêu cầu tin rằng sâu dưới kia có rương. Khi người ta hứa hẹn điều gì đó trong tương lai và bảo bây giờ phải chịu khổ, đó là dấu hiệu rất xấu. Đó là niềm tin mù quáng, đi đến cùng sẽ thành cuồng tín.

Thiền giống một chuyến leo đường núi hơn. Ở đó cần không phải sự lì lợm mà là sự nhạy bén. Gió thổi từ đâu? Mây có đang kéo đến? Gần đây có chỗ trú không? Và quan trọng nhất: mình đi ở đây có thoải mái không? Có nên chọn lối thấp hơn? Giày mình có hợp với đá không? Biết đâu vòng qua thung lũng lại tới nhanh hơn là băng thẳng qua đèo?

Với cách tiếp cận này, niềm vui trong thiền đến ngay. Có thể lúc đầu chưa sâu, chưa thấy hết bảng màu. Nhưng từ những bước đầu tiên bạn đã cảm thấy: thiền là tốt, dễ chịu, giúp mình yên hơn dù chỉ một chút.

Trước buổi thiền, hãy tự hỏi: mình ngồi khoảng thời gian này thế nào, cả tư thế nữa, để sau đó thấy không mệt mà được nghỉ ngơi, bình an, sáng suốt? Có thể chưa được ngay, đó là chuyện kinh nghiệm. Dần dần bạn sẽ nghe được tiếng nói bên trong.

Thực hành có hai mặt: làm tâm lắng dịu và tỉnh thức. Có khi ngay cả sự thả lỏng sâu gần như ngủ cũng dẫn đến tỉnh thức, như câu chuyện trên. Phương pháp nào dẫn đến hai điều ấy đều tốt.

Nền tảng mặc định là thân. Nếu bắt đầu từ con số không, cách ngồi thiền tốt nhất là xuất phát từ sự tỉnh giác về thân. Làm thế nào — tùy bạn thấy tiện:

1. 1

   Cả thân cùng lúc

   Giữ chú ý trên thân như một hình khối, trọn vẹn, như cảm nhận cả một pho tượng.

2. 2

   Quét qua thân

   Đưa sự chú ý qua thân từ dưới lên trên, theo nhịp của mình.

3. 3

   Cùng hơi thở

   Thở vào — toàn thân, thở ra — toàn thân.

Tốt hơn đừng tập trung vào một điểm. Tập trung vào một điểm là tập đẩy mọi thứ khác ra khỏi sự chú ý. Về tâm lý, điều đó rất đáng bàn: người ta học đẩy ra cả những gì không nên đẩy, chẳng hạn trạng thái phiền não. Họ thôi nhận ra chúng. Khi thiền, chỉ còn cái chóp mũi tượng trưng, ngoài ra không gì cả. Vì sao tập trung cứng gây hại cho nhiều người được phân tích trong bài Tác hại của thiền.

Nhiệm vụ của ta thì ngược lại: học nhận ra mọi thứ. Như người leo núi nhận ra từng thay đổi của thời tiết. Nhận ra trạng thái phiền não khởi lên thế nào và tan đi thế nào. Đó chính là trí tuệ, và nó tích lũy như vậy.

Có thể bạn sẽ chẳng bao giờ có trạng thái kỳ diệu nào, giấc mơ sáng suốt hay gì cả. Bạn chỉ ngồi, ở với thân, với hơi thở một lúc. Điều đó làm bạn yên và dễ chịu. Và theo thời gian nó cũng dẫn tới trí tuệ.

Bạn ngồi và thấy tâm vận hành ra sao, ý nghĩ khởi lên thế nào. Rồi bạn bắt đầu nhận ra những mầm ý nghĩ nhỏ nhất — trong khổ tu Chính thống giáo gọi là “gợi ý” đầu tiên. Thậm chí không cần buông: chỉ cần nhận ra là chúng tự tan. Đó là trí tuệ Đức Phật nói tới, tuệ.

Nó cũng dẫn tới giác ngộ. Kinh có thuật ngữ “tuệ giải thoát” — vị A-la-hán không có thần thông gì cả (thần thông gắn với những lối khác, qua các trạng thái đặc biệt như giấc mơ sáng suốt). Nhưng vị ấy có trí tuệ, hiểu khổ sinh ra và chấm dứt thế nào, và tâm sáng rõ. Đó là điều cần. Thần thông không cần cho Giáo pháp, cũng không cần cho hạnh phúc.

Tiến bộ rất dễ nhận ra. Hãy nhìn lại mình một năm trước. Sau một năm thực hành, bạn sẽ thấy mình sáng suốt hơn, hiểu tâm mình và cách khổ sinh ra nhiều hơn. Vì thế, cách ngồi thiền đúng là theo tiếng nói bên trong, đừng chạy theo những trạng thái đặc biệt.

Nếu chỉ ngồi quan sát hơi thở mà thấy dễ chịu, bình yên, thì cứ làm vậy. Xao nhãng đến — “ừ, thấy rồi, thả lỏng, quay về với thân”.

Thả lỏng rất quan trọng: ý nghĩ lạc thường đi kèm một chút căng nhẹ. Khi quay về với thân bạn sẽ thấy nó — buông ra, thả lỏng và ở với thân. Lại có gì chen vào — lại quay về. Không cần tập trung. Cứ để ý nghĩ nối nhau, bạn vẫn để một góc chú ý trông chừng thân. Thế là đủ. Dần dần dòng ý nghĩ sẽ lặng đi.

Một chi tiết thú vị: có khi ngồi xuống thiền mà tay chân lạnh. Nhiều khả năng tâm đang hoạt động mạnh, hệ thần kinh giao cảm đang chạy, thân chưa chậm lại. Khi dần lắng dịu, tay chân ấm lên: hệ phó giao cảm đã bật. Đó chính là tâm đang lắng dịu. Tâm và thân không tách rời: cái này yên thì cái kia cũng yên.

Với lo âu cũng thế. Bạn ngồi, trông chừng thân, còn tâm cứ dính vào một chuyện. Mỗi lần nhận ra, bạn nói ngắn gọn, gần như chỉ một ý: “Không thú vị, giờ không nghĩ chuyện này”.

Tâm giống đứa trẻ ba tuổi đi dạo, nhặt được que nào, quả thông nào cũng mang về khoe. Nếu không trầm trồ mà bình thản bảo “ừ, không hay”, vài lần sau bé thôi mang. Ở đây cũng vậy: nhận ra — không thú vị — quay về với thân. Lần nữa, lần nữa. Đến lần thứ mười, thứ hai mươi, tâm thôi quay lại chuyện đó và lắng xuống.

Và bạn sẽ thấy chuyện ấy mất đi sức nặng. Có khi còn ngạc nhiên: sao trước đó nó dai dẳng thế? Thế là bạn thấy khổ sinh ra và chấm dứt ra sao. Đó là những hạt trí tuệ đang tích lũy.

Về tư thế, cách ngồi thiền tốt nhất là tự hỏi lúc này ngồi thế nào thì dễ chịu. Có thể thử một tư thế khác thường ngày. Có thể ngồi ghế bành, nửa nằm.

Đừng lấy các vị sa-môn Ấn Độ xưa ngồi kiết già trên tấm thảm làm chuẩn. Điều đó còn chưa chắc: kinh không nói vậy. Nhiều khả năng họ thường ngồi có chỗ tựa lưng, chân thì xếp sao cũng được — kinh diễn đạt đúng như thế. Mọi sự rườm rà quanh thế kiết già đều đến sau. Xem thêm bài về tư thế ngồi thiền.

Có người nằm thiền vẫn ổn. Chỉ cần tư thế khác với tư thế bạn ngủ.

Nhiều người bắt đầu bằng việc niệm ba mươi mốt phần của thân. Thường pháp này được hiểu là quán bất tịnh, nhưng trong kinh điều đó hoàn toàn không rõ ràng, nhất là khi so với A-hàm. Trong Tứ Niệm Xứ, thực hành bắt đầu từ thân, và việc lướt qua các phần của thân giúp tâm yên hơn là tạo sự nhàm chán.

Giống như lần chuỗi tụng các câu Kinh Pháp Cú. Cả buổi thiền có thể chỉ là lướt qua ba mươi mốt phần của thân hết lần này đến lần khác. Bạn chỉ chạm sự chú ý vào từng phần: nó đây. Da, tóc trên đầu, v.v. Và trở về với thân.

Có người nhờ pháp này mà thả lỏng sâu lạ thường: như thể thả lỏng từng phần, cả xương và nội tạng, và đi đến sự an tịnh hoàn toàn của thân. Đó cũng là một lựa chọn.

Lắng nghe mình là kỹ năng cần cả ngoài bồ đoàn.

Tan làm không còn sức ngồi thẳng

Thay vì gồng lưng cho đúng, hãy ngồi ghế bành, nửa nằm. Hai mươi phút sau là sự sáng suốt thay vì bực bội.

Bạn bè giới thiệu phương pháp “chuẩn”

Bạn thử một tuần và thấy nặng nề. Đó không phải lý do để tự trách — đó là tín hiệu quay về với điều mang lại hoan hỷ.

Chuyện cãi nhau cứ quay lại cả tối

“Không thú vị” — về với thân. Đến lần thứ mười lăm, tâm tự bỏ cái que ấy xuống.

Ngồi nửa tiếng mà “chẳng có gì”

Không hình ảnh, không bừng ngộ — nhưng nửa năm sau bạn ít nổi nóng với người nhà hơn. Đó là trí tuệ không cần phép lạ.

Gặp ai đó xong thấy nặng lòng

Tin vào mình: bớt gặp và xem điều gì thật sự không ổn.

Còn đây thì không phải lắng nghe mình

Bỏ tu ngay khi thấy chán vì “không muốn”. Tiếng nói bên trong là về hoan hỷ và sáng suốt, không phải về cái lười nhất thời.

Cách ngồi thiền đúng? Như người leo núi cẩn trọng: nhìn trời, nhìn đường và nhìn chính mình.

Không đào bới mù quáng tìm kho báu được hứa hẹn. Mà mỗi lần đều hỏi: lúc này điều gì mang lại cho mình sự sáng suốt và bình an?

Câu trả lời đã vang lên bên trong. Chỉ cần nghe thấy nó.