Cách giữ bình tĩnh: bốn câu đơn giản cho mỗi ngày

Có khi một người đọc về tâm xả, đồng ý với từng chữ — vậy mà một tiếng sau nổi đóa vì cái cốc chưa rửa trong bồn. Hiểu thôi chưa đủ. Cần thực hành.

Vậy cách giữ bình tĩnh trong đời thật là gì? Đạo Phật có những câu ngắn cho việc này. Ta giữ chúng sẵn trong tay, như chùm chìa khóa trong túi, và lấy ra khi bên trong bắt đầu sôi lên. Tâm xả là gì và khác thờ ơ ra sao — xem bài «Tâm xả». Ở đây là cách rèn luyện nó.

Cách làm rất đơn giản. Xảy ra một chuyện từng khiến mình phát cáu. Ta nhớ đến câu phù hợp và nhìn tình huống qua nó. Và cảm xúc không còn níu chặt như trước.

Trong truyền thống, những câu này bằng tiếng Pali, ngôn ngữ cổ của kinh điển Phật giáo. Nhưng ngôn ngữ không quan trọng: có thể nói bằng lời của chính mình, miễn là dễ hiểu và nhớ ngay. Đây là bốn câu chính.

“Ai cũng được tạo nên từ điều kiện”

Con người là kết quả của vô số hoàn cảnh, không chỉ của lựa chọn riêng. Khi nào: khi muốn phán xét người khác hay chính mình.

“Điều này sinh ra từ điều kiện — và cũng sẽ kết thúc như thế”

Mọi thứ đều có nguyên nhân, và một số có thể loại bỏ. Khi nào: khi thấy mình là nạn nhân của hoàn cảnh hay của “người xấu”.

“Đây không phải là tôi, không phải của tôi”

Chỉ là một sự việc đang xảy ra. Khi nào: khi bị chạm tự ái, bị xúc phạm hay muốn cứu tất cả mọi người.

“Thế gian vốn vậy”

Trật tự của mọi sự là như thế. Khi nào: khi điều gì đó trông như bất công cả vũ trụ, hay khi thấy mình phải có ý kiến về mọi thứ.

Tiếng Pali có hai câu gần giống nhau. “Kammassaka”: ai cũng là người thừa hưởng hành động của chính mình. “Niyamaka”: ai cũng là kết quả của vô số điều kiện. Khác biệt này quan trọng.

Nếu áp câu thứ nhất cho tất cả — “tự chuốc lấy, nghiệp của họ” — rất dễ trở nên lạnh lùng và kiêu ngạo. Một người lớn lên trong nghèo khó, tin vào thuyết âm mưu, đau ốm vì thói quen xấu. Nói “tự chuốc lấy” là tàn nhẫn: có lẽ chưa từng ai dạy họ sống khác đi.

Vì vậy “kammassaka” nên áp dụng cho chính mình: điều gì xảy đến với tôi tùy vào việc tôi làm. Điều đó cho ta trách nhiệm và hy vọng: hố sâu nào cũng có thể leo lên, nếu cứ tiếp tục làm điều tốt. Chỉ có vậy là tùy thuộc vào tôi. Nhưng như thế không ít.

Còn với người khác — “niyamaka”: con người được tạo nên từ vô số điều kiện, và lựa chọn của họ chỉ là một phần trong đó. Ta không biết trong đầu họ nghĩ gì, tuổi thơ họ ra sao.

Đó là những điều kiện gì? Truyền thống kể ra năm: nơi một người sinh ra; thân thể và di truyền; tâm lý và tuổi thơ; hành động của chính họ; và trật tự chung của mọi sự. Nói gọn: con người không chỉ là những lựa chọn của họ.

Như một món ăn. Đầu bếp quan trọng. Nhưng cũng quan trọng trong tủ lạnh có gì, bếp ra sao và có bị cúp điện giữa chừng không.

Có thể nhìn chính mình theo cách ấy. Ngay cả Đức Phật, theo kinh điển, cũng từng bệnh — và Ngài dạy rằng không phải bệnh nào cũng do nghiệp: đôi khi chỉ là hoàn cảnh hội tụ như thế. Và đừng nghĩ rằng hiện giờ mọi thứ tốt đẹp thì sẽ mãi như vậy. Điều này khiến ta khiêm tốn. Và bao dung hơn — với người và với mình.

Tiếng Pali là “idam paticca-samuppannam, tam nirujjhati”. Không có gì tự dưng xảy ra: mọi thứ đều có nguyên nhân. Hãy tìm những nguyên nhân tùy thuộc vào mình — và bỏ chúng đi. Khi ấy hệ quả cũng chấm dứt.

Sáng nào cũng trễ và bực vì kẹt xe? Kẹt xe là một điều kiện. Ra khỏi nhà lúc 8 giờ 40 cũng là một điều kiện. Và khác với kẹt xe, điều kiện này đổi được.

Câu này giúp ta thôi làm nạn nhân của hoàn cảnh và của “người xấu”. Câu hỏi chính nó đặt ra: mình có thể làm gì để chuyện này không lặp lại?

Tiếng Pali là “yadidam anatta”. Điều đang xảy ra chỉ là một sự việc. Không phải “tôi bị xúc phạm”, mà là đã xảy ra chuyện này chuyện kia.

Ai đó trên xe buýt thô bạo huých vai mình. Thường ta nghĩ: “Mình bị xô. Thật vô lễ.” Nhưng có thể nghĩ thế này: thân A va vào thân B. Hết. Nghe như một bài tập trong sách vật lý. Nhưng thử giận một cuốn sách vật lý xem.

Nếu người kia nguy hiểm, cứ tránh xa ra. Hoặc thậm chí xin lỗi, dù mình mới là người bị xô — nếu điều đó làm dịu tình hình. Không có ai để đổ lỗi: người kia cũng được tạo nên từ điều kiện. Việc còn lại là xem mình có thể làm gì.

Câu này cũng giúp khi ta muốn cứu tất cả. Đàn ông thì phải. Phụ nữ thì phải. Nếu tốt bụng thì phải cứu hết mọi người.

Với người khác, ta không đòi hỏi như vậy. Chẳng ai mong cô thủ thư trường học bước lên võ đài với một võ sĩ quyền anh. Vậy mà với chính mình, ta lại đòi: cứu hết chó mèo hoang, dọn mớ hỗn độn ở phòng bên, lần thứ một trăm giải thích cho bạn thân rằng người yêu cô ấy là kẻ tồi. Không phải mọi thứ trên đời đều thuộc trách nhiệm của mình.

Từ đó có một nguyên tắc đơn giản: chỉ dựa vào những gì tùy thuộc vào mình. Một mục tiêu tùy thuộc vào người khác gần như chắc chắn mang lại lo âu.

Một cuộc trò chuyện. Mục tiêu “thuyết phục ông chú trong bữa cơm ngày lễ” chắc chắn thất bại. Còn mục tiêu “nói quan điểm của mình, nghe chú nói và bình thản ăn hết đĩa gỏi” thì hoàn toàn khả thi. Và đôi khi hóa ra chẳng cần nói chuyện gì cả.

Một việc kinh doanh. Ai đó mở quán cà phê bằng tiền bạn bè hứa góp. Nhưng nếu họ đổi ý? Lên kế hoạch từ những gì đang có thì bình tâm hơn. Họ góp — đó là niềm vui bất ngờ.

Tiếng Pali là “evandhamma”: trật tự của mọi sự là như vậy. Chiến tranh, tội ác, và ngay bên cạnh — lòng tốt của ai đó. Suốt lịch sử vẫn thế. Khi điều gì đó trông như cái ác tầm vũ trụ, câu này nhắc ta: những chuyện như thế xảy ra trên đời liên tục, và rồi chuyện này cũng sẽ qua.

Trên đời không có cái ác tuyệt đối, cũng không có cái thiện tuyệt đối. Tên cướp Angulimala (Vô Não) giết rất nhiều người, rồi trở thành đệ tử của Đức Phật và đạt giải thoát. Theo truyền thuyết, một trong những đại đệ tử của Đức Phật từng giết cha mẹ mình ở một kiếp trước. Ta thấy điều đó thật bất công.

«Công bằng là một cảm xúc trẻ con. Đứa bé bị giật mất đồ chơi và bật khóc.»

Câu này còn gỡ bỏ nghĩa vụ phải có ý kiến về mọi thứ. Chỉ trong ly cà phê sáng, một người đã kịp có quan điểm về kinh tế thế giới, chuyện ly hôn của người lạ và bộ phim anh ta chưa xem. Đến trưa thì kiệt sức. “Thế gian vốn vậy” — và ta không phải gánh cả thế giới trên vai.

Đây không phải là thờ ơ. Ngay cả khi xung quanh có biến và ai cũng căng thẳng, ta vẫn có thể không sôi sục theo mọi người và giúp những ai mình giúp được. Điều cần làm là giữ được tính người.

Tâm xả giống câu chuyện cười xưa. Một người đến gặp thầy rabbi than phiền về người kia. Thầy nói: “Anh đúng.” Người thứ hai đến kể phía mình. “Anh cũng đúng.” Một người chứng kiến ngạc nhiên: “Sao cả hai đều đúng được?” Thầy đáp: “Anh cũng đúng.”

Cách ngắn nhất để mô tả tâm xả là buông bỏ kiểm soát thái quá. Ta phản ứng ở những chỗ không cần. Mà gần như chỗ nào cũng không cần.

Phản ứng là cố kiểm soát điều mà thực ra ta không kiểm soát được. Như một hành khách suốt chuyến cứ đạp vào chiếc phanh tưởng tượng. Xe chẳng vì thế mà chạy an toàn hơn. Chỉ là cuối chuyến, chân người khách mỏi nhừ.

Trong thiền, ta rèn đúng điều này mỗi ngày. Một ý nghĩ đến — buông, không nuôi nó. Cảm giác khó chịu — không cố đuổi đi. Cảm giác dễ chịu — không níu giữ.

Giả sử hôm nay buồn ngủ. Được thôi, hôm nay mọi sự là vậy. Thiếu tâm xả, người ta bắt đầu sửa buổi thiền thay vì thiền. Như người không ngủ được vì quá cố gắng để ngủ.

Suy cho cùng, thiền là chấp nhận những gì đang có. Không mánh khóe gì. Và dần dần ta buông những ý nghĩ từng có vẻ quan trọng, mà thực ra chỉ là điều người ta nhồi vào đầu ta từ bé. Và không chỉ từ bé.

Văn hóa phần lớn vận hành thế này: người ta thống nhất điều gì quan trọng, điều gì thiêng liêng, rồi đặt danh sách ấy vào đầu trẻ em và người lớn. Khi nói với đứa trẻ “không biết xấu hổ à”, đó cũng là một danh sách như vậy, chỉ nhỏ hơn.

Tâm xả dần gỡ những móc câu ấy. Con người hiểu rằng mình không buộc phải phản ứng với mọi thứ và cảm thấy có lỗi vì bất cứ chuyện gì. Họ vẫn sống ngay thẳng và tử tế, nhưng không còn vì sợ hãi, mà từ một trái tim đầy đặn, theo lựa chọn của chính mình.

Cổ động viên đội này khó đặt mình vào chỗ cổ động viên đội kia, nhất là sau một quả phạt đền gây tranh cãi. Tâm xả dạy ta nhìn từ trên cao, không cổ vũ cho bên nào. Khi ấy chẳng có gì để móc vào. Mà móc câu thì luôn gây đau.

Một người có thể chia cái bánh cho chú chó hoang, và điều đó khiến họ vui. Hoặc không cho, và điều đó cũng chẳng làm họ buồn. Tâm vẫn bình yên. Có người tả thế này: như thể thoát khỏi một bụi gai và nằm xuống tấm nệm êm.

Những câu này phát huy không phải trên bồ đoàn, mà trong một ngày thường.

Đi trễ lần thứ ba trong tuần

Thay vì “lúc nào cũng kẹt xe” — “điều này sinh ra từ điều kiện”: kẹt xe là một điều kiện, ra khỏi nhà lúc 8 giờ 40 cũng vậy. Điều thứ hai thì đổi được.

Cô thu ngân cáu gắt

“Ai cũng được tạo nên từ điều kiện”: giờ thứ mười hai của ca làm, lưng đau, bị sếp mắng từ sáng. Cô ấy được tạo nên từ các điều kiện — bạn cũng vậy.

Lại trễ hạn công việc

Với chính mình: điều xảy ra tiếp theo tùy vào việc mình làm ngay bây giờ. Không phải tự dằn vặt, mà là hy vọng.

Tranh cãi trong nhóm Zalo gia đình

“Đây không phải là tôi, không phải của tôi”: không phải phần của mình. Không cần nhảy vào và có ý kiến về mọi thứ.

Tin dữ ngay từ sáng

“Thế gian vốn vậy”: giúp được thì giúp — và đừng gánh cả thế giới trên vai.

Còn đây không phải câu niệm, mà là cái cớ

Nói “thế gian vốn vậy” khi hóa đơn tiền điện đến, rồi không đóng. Các câu niệm không xóa bỏ những việc tùy thuộc vào mình.

Những câu này không làm ai bình tĩnh chỉ sau một ngày. Chúng như chùm chìa khóa trong túi: đúng lúc, tay tự tìm ra chiếc cần dùng.

Cách giữ bình tĩnh? Giữ chìa khóa sẵn trong tay và dùng chúng mỗi ngày.